मन्दिर प्रवेश गर्नु अघि घण्टा किन बजाइन्छ ?

 मन्दिर प्रवेश गर्नु अघि घण्टा किन बजाइन्छ ?

हाम्रो सनातन संस्कृतिमा मन्दिर केवल ईश्वरको मूर्ति राखिएको भवन मात्र होइन, त्यो श्रद्धा, शान्ति, ऊर्जा र आत्मिक अनुभूतिको पवित्र केन्द्र हो। त्यसैले मन्दिर प्रवेश गर्नु अघि गरिने प्रत्येक क्रिया—जुत्ता फुकाल्ने, संघार ढोग्ने, घण्टा बजाउने, हात जोड्ने—सबैको आफ्नै गहिरो अर्थ र महत्व रहेको छ।

विशेष गरी, मन्दिरको ढोकामा पुगेर “टिन… टिन…” घण्टा बजाउने परम्परा हजारौँ वर्षदेखि चलिआएको एउटा सुन्दर आध्यात्मिक अभ्यास हो। धेरैले यसलाई सामान्य संस्कार ठान्छन्, तर यसको पछाडि धार्मिक, वैज्ञानिक, मानसिक र सांस्कृतिक दृष्टिले अत्यन्त गहिरो रहस्य लुकेको छ।

१. देवताको ध्यानाकर्षण र दर्शनको अनुमति

सनातन मान्यता अनुसार मन्दिरमा विराजमान देवीदेवतासँग प्रत्यक्ष भेट गर्नुअघि घण्टा बजाउनु भनेको— “हे प्रभु! म तपाईंको दर्शन गर्न आएको छु” भनेर आफ्नो उपस्थितिको सूचना दिनु हो।जसरी कसैको घरमा प्रवेश गर्नु अघि ढोका ढकढक्याइन्छ, त्यसैगरी मन्दिरमा घण्टा बजाउनु भगवानसँग अनुमति माग्ने र आदर प्रकट गर्ने सभ्य आध्यात्मिक शैली हो। यसले भक्तको मनमा नम्रता, श्रद्धा र समर्पणको भावना जागृत गराउँछ।

२. नकारात्मक शक्तिको अन्त्य

धार्मिक ग्रन्थहरूमा उल्लेख भएअनुसार घण्टाको ध्वनिले नकारात्मक ऊर्जा, अशुभ भावना र डरलाई हटाउने विश्वास गरिन्छ।

घण्टाको गुञ्जायमान ध्वनिसँगै वातावरणमा एउटा पवित्र कम्पन फैलिन्छ। त्यसैले धेरै मन्दिरमा आरती, पूजा वा विशेष अनुष्ठानको समयमा निरन्तर घण्टा बजाउने चलन रहेको पाइन्छ।पुराना मानिसहरू भन्ने गर्थे— “जहाँ घण्टा, शंख र मन्त्रको ध्वनि गुञ्जन्छ, त्यहाँ दुष्ट शक्ति टिक्न सक्दैन।”

३. ‘ॐ’ ध्वनिसँग मिल्दोजुल्दो कम्पन

मन्दिरका घण्टाहरू सामान्य फलामबाट मात्र बनाइएका हुँदैनन्। तामा, काँसा, जस्ता, फलाम, सिसा लगायत विभिन्न धातुहरूको विशेष अनुपातमा मिश्रण गरेर तयार पारिन्छ।यसरी बनाइएको घण्टाबाट निस्कने ध्वनिले “ॐ” जस्तै गहिरो कम्पन उत्पन्न गर्छ।

कहिलेकाहीँ हामीले अनुभव गरेका हुन्छौँ— घण्टा बजाएपछि केही क्षणसम्म मन अचानक शान्त हुन्छ। त्यो केवल भावना मात्र होइन, ध्वनि तरङ्गको प्रभाव पनि हो।

४. मनलाई वर्तमानमा ल्याउने आध्यात्मिक संकेत

मानिस मन्दिर पुग्दा पनि उसको मन घर, व्यापार, तनाव, चिन्ता, रिस र समस्यामा अल्झिएको हुन सक्छ। घण्टाको अचानक आउने गुञ्जायमान आवाजले ती बाहिरी विचारलाई केही क्षणका लागि रोकिदिन्छ। मन वर्तमान क्षणमा केन्द्रित हुन्छ। त्यसैले घण्टा केवल धातुको वस्तु होइन, त्यो बाहिरी संसारबाट भित्री आत्मिक संसारमा प्रवेश गराउने “सीमा संकेत” पनि हो।

५. सात चक्र र शरीरको ऊर्जा

पूर्वीय योगदर्शन अनुसार मानव शरीरमा सात प्रमुख ऊर्जा केन्द्र (चक्र) रहेका हुन्छन्। धेरै साधकहरूको विश्वास अनुसार घण्टाको ध्वनिले ती चक्रहरूलाई सक्रिय बनाउन मद्दत गर्दछ। विशेष गरी मस्तिष्क, हृदय र ध्यान केन्द्रमा यसको प्रभाव पर्ने मानिन्छ।त्यसैले मन्दिरमा घण्टा बजाएर प्रवेश गर्दा मन हल्का, शान्त र पवित्र भएको अनुभव हुन्छ।

६. संघार ढोग्नुको अर्थ

मन्दिरको संघार वा चौकोस ढोग्ने परम्पराको पनि गहिरो अर्थ छ।

संघारलाई देवस्थानको सीमा मानिन्छ। बाहिरी सांसारिक संसारबाट पवित्र आध्यात्मिक भूमिमा प्रवेश गर्नु अघि श्रद्धापूर्वक टाउको निहुराउनु भनेको आफ्नो अहंकारलाई त्याग्नु हो।

यसले सिकाउँछ— “भगवानको अगाडि धन, शक्ति वा पद होइन, विनम्रता ठूलो हुन्छ।”

७. जुत्ता फुकाल्नुको सांस्कृतिक र वैज्ञानिक महत्व

मन्दिर प्रवेश अघि जुत्ता फुकाल्नु सफाइ मात्र होइन, संस्कार पनि हो। जुत्तासँग धूलो, फोहोर र बाहिरी अशुद्धि जोडिएको हुन्छ। त्यसलाई बाहिरै छोडेर शुद्ध मन र शरीरसहित मन्दिर प्रवेश गर्नु पवित्रताको प्रतीक मानिन्छ। यसले हाम्रो संस्कृतिले बाहिरी सफाइसँगै भित्री शुद्धतालाई पनि महत्व दिएको देखाउँछ।

निष्कर्ष

मन्दिर प्रवेश गर्नु अघि घण्टा बजाउनु, संघार ढोग्नु र जुत्ता फुकाल्नु कुनै अन्धविश्वास मात्र होइन। यो मानव मनलाई शान्त, एकाग्र र पवित्र बनाउने अद्भुत आध्यात्मिक विज्ञान हो। हाम्रा पुर्खाहरूले हजारौँ वर्षअघि बनाएका यी संस्कारहरूमा धर्म, मनोविज्ञान, ध्वनि विज्ञान, ऊर्जा र अनुशासनको गहिरो समन्वय लुकेको छ।

त्यसैले अबदेखि मन्दिरमा घण्टा बजाउँदा केवल आवाज मात्र ननिकालौँ— मनभित्रको अशान्ति पनि त्यहीँ छोडेर प्रवेश गरौँ।

🙏 जय श्री कलङ्की माता 

। जय सनातन संस्कृति । जय देवभूमि नेपाल ।

#प्रकामानशिल्पकार #धर्मसंस्कृति